Baş sahife

22 Nisan 2018 Pazar

Milliy İlmiy Kitaplarımız Sergisinden



Qırımtatar Filolojisi, Tarihi ve Medeniyeti adında İlmiy Araştırma İnstitutının direktoru prof. İsmail Kerimovın çıqışı. Mevzusı İAMnin bu zamanğa qadar neşir etken ilmiy kitapları ve Qırım Matbacılığının tarihi. 

17 Mart 2016 Perşembe

Жилая архитектура крымских татар


Круглый стол: Памятники архитектуры, истории и культуры крымских татар и народов Крыма: создание, изучение, состояние. Выступление Саранаева Ренарта Вельоровича, директора Культурно-Этнографического Центра "Коклуз" на тему: Особенности жилой архитектуры крымских татар: прошлое, настоящее и будущее. 
Место съемки: Крымский инженерно-педагогический университет, факультет истории, искусств и крымскотатарского языка и литературы - кафедра истории. 
дата: 16.03.16
фрагмент стенограммы из выступления: Полуостров разделен на три части: климатических, субкультурных, субисторических (субэтнических). И вот эта гармоничная красота также красиво подразделялась на этих трех зонах. Не зависимо от региона все домики были развернуты северной частью так, чтобы противостоять нагрузкам ветровым нагрузкам, которые дули с северо-востока Крыма. Наоборот же южные части всех домиков и степного, и горного, и южнобережного Крыма были развернуты максимально к солнцу...

16 Mart 2016 Çarşamba

Мусульманские общины Крымской АССР в межвоенный период


Круглый стол: Памятники архитектуры, истории и культуры крымских татар и народов Крыма: создание, изучение, состояние. Выступление доктора исторических наук Кондратюка Г.Н. с докладом на тему: Мусульманские общины Крымской АССР в межвоенный период (1920-1930). Место: Крымский инженерно-педагогический университет. Дата: 16.03.2016. 
Фрагмент из выступления Кондратюка Г.Н.:
...ЦАО Крымской СССР занималось вопросом культовых зданий, их собственно говоря, религиозной жизнью. Мы должны проанализировать эти документы, поскольку далеко не все памятники дошли до сегодняшнего дня. Я хотел бы напомнить такую цифру, которая подсчитана Украинским Обществом Охраны Культурного Наследия: Ежегодно, каждый год советской властью уничтожалась 21 церковь. Только лишь на правобережной Украине было разобрано на дрова и спалено, сожжено, порядка 1900 деревянных церквей 17-18 веков. Если мы с вами посмотрим на данные Кембриджской энциклопедии Ислам, то на начало 20-того столетия, там фигурирует цифра -- порядка 1000 зданий мечетей в Крыму. 

Kırım Tatarlarının tarih, kültür, mimari abideleri



16.03.16 tarihlerinde Qırım Mühendislik ve Pedagoji Üniversitesi civarlarında kerçekleştirilgen tarih, dil, edebiyat sahasındaki uzmanlarının ilmiy toplantısından levhalar. Qırımtatarlar ve Qırımda yaşağan halqlarının tarih, kültür, mimariy abideleri qonusunda çıqışta bulunğanlardan prof. Kerimov İsmail'dir. Видеоматериалы Круглого стола: Памятники архитектуры, истории и культуры крымских татар и народов Крыма: создание, изучение, состояние. 
Некоторые фрагменты из выступления проф. Керимова Исмаила. 
В русской историографии есть лакуны по истории Крыма. Лакуны и кроме того, дороги которые ведут не в то, чтобы в необъективность, а просто в искажение истории. Одна, самая главная причина этого, что сегодня не переводятся крымскотатарские, турецкие, арабские, персидские источники. Или же мало переводятся на русский язык или же другие европейские языки. И это приводит посмотрите к каким фантастическим ошибкам: У нас принято считать, что Крым был рыботорговым центром. Работорговля шла через Крым и крымские татары это работорговцы и так далее... Во всех историографических источниках именно об этом особенно останавливаются и говорят... 

18 Eylül 2015 Cuma

Qırımtatar Spor Terimleri Üzerinde


2015 senesi 16 eylül ayında Kırım Tatar Edebiyatı Dili ve Kültürü Enstitüsünün toplantısından video levhalar. Toplantıda Kırım Tatar Terminoloji meseleleri ögrenilirken şu sırasında Tahsil sahasında çalışan hocalarımızdan Enver efendinin sunumu. Konusu ise Kırım Tatar Spor Terimleri.

Bugünde Qırımtatar Terminolojisinin durumı


2015 senesi 16 eylül ayında Kırım Tatar Dili, Edebiyatı, Kültürü Enstitüsünün ilmiy toplantısı. Toplantısının konusu Kırım Tatar Milli Dilinin Terminoloji Durumudur. Söz konusunda bulunan yazar, hoca Ablaziz Veliyev. 

Крымскотатарская химическая терминология


2015 год, сентябрь 16. Плановое заседание НИИ Крымскотатарского языка, литературы и культуры при Крымском инженерно-педагогическом университете. Выступает Вадим Алданович Миреев. 

Qırımtatar tili ve terminologiyamız


2015 senesi 16 eylül ayında Kırımda, yani Kırım Mühendislik ve Pedagoji Üniversitesinindeki Kırımtatar Dili, Edebiyatı, Kültürü Enstetüsinin İlmiy toplasından bir iki nümüne. Toplantının konusu: Kırımtatar dilinin terminoloji meselesi. Söz konusunda bulunan ve Kırımtatar terminoloji ilminin dünü ve bugünü üzerinde sunum eden Prof. Kerimov İsmail hocamızdır. 
Profesörun sunumundan bir parça: Qırımtatar meditsina terminologiyası. Qırımda Qırımtatarlarnın meditsinası başında Seyit-Halil Çapçaqçı. Seyit-Halil Çapçaqçı Tıp üniversitetini bitirip Odessada. Şimdi bu adam qaç yıllar devamında meditsinanen oğraşıp - professional şeklinde, hem de qırımtatarcası mükkemmel. O, meditsina terminologiyasını belki razrabotkasını yapmağandır, ama kompleksli olaraq - bütün kitaplar onun redaktorluğında, meditsinanen bağlı maqaleler ve ilahre meditsinanen ne bağlı olsa Halil Çapçaqçı onun başında tura. Şimdi men ne aytmaq isteyim, Halil Çapçaqçının eserlerini, onun yazğan kitaplarını, maqalelerini oqumasaq, bugünde meditsina terminologiyası haqqında ne aytmaq mümkün. Ekinci, matematika terminologiyası. Bir adamımız var edi. Habibullah Kürkçi. Onlarnen matematika kitaplarını çıqardı 1920-ncı seneleri. Matematika fakültetini bitirdi. Küçlü matematik. Ve her yerde bu fenden çıqqan kitaplarının - 1930-ncı senelrede mesül muahrriri edi. Bu adam 1928 senesi çıqarğan 800 sahifelik algebrasın men köz ögüne almasam, bugünde men nedayın matematika yapmaq mümkün. Matemtika tamırından kele. Yani yüzyıllarce qırımtatarca bilgen, rusça bilmegen adamlar öse-öse 1920 senelerde böyle bir halpa keleler. Küçlü bir matematikalarnı çıqarmaq içün. Yahut Ümer Samihni alın. Nice, nice meraqlı şeyler yaptı matematikadan. 1914 senesi matematikadan en küçlü olğan kişi bu Ümer Samih edi.  

Til terminologiyasiz öz özüni tutamaz


Kırım Tatar Dili, Edebiyatı ve kültürü üzerinde araştırmalar geçiren Enstitütimizin ilmi milli yuvarlak masamızın çalışmalarından bir iki levhalar. Toplantısının başında Kırım Tatar Dili ve Terminolojisini ehemmiyetini açıklayan prof. İsmail Kerimov hocamızdır. 
Professorun sunumundan bir iki yazılı paça:
terminologiya bütün tillerinin bel kemigidir. Terminologiya olmasa, terminologiya işletilmese ve sıcaq tutulmasa ve hoş gonyullük çıqarmasa, til terminologiyasız öz özüni tutamaz. Vira aşağı ketecek ve yoqqa çıqacaq. açıq-açıq missaller yanımızda. tiller ğayıp ola, turmuşta laqırdı etilgen tiller zornen saqlana. Ve egerde terminologiya olmasa ğayıpqa oğramaq bir şey degildir. Biz bunu anlayaraq yapmaq kerek, luğatlarnen oğraşmaq kerek, bugün çarelerimiz azbuçuq olsa da mekteplerde işletmek. Variativ qısmlarda matematikanı da, himiyanı da,  fizikasını da ve başqalarını (işletmek kerek). Ama eminim ki öz başına öektep hocaları bu yukni köterip olamaz. Ve taşıp olamaz bu yukni. Olarğa yardım kerek. Birinci nevbette matbu yardımı. Yani basılğan luğatlar, köstergiçler, kitaplar, nümüneler ki bunlar bularnı bir material olaraq qullanmaq mümkün. 

4 Haziran 2015 Perşembe

Yunus Qandım: elyazma defterinden (XVII)

Turnalar ağlaşa, külüşe edimi kökte. Soñki nefeslerini olarnı ozğarğan yelçikke emanet qaldırıp ketkenlerinde, ve ne içün yelçik şu soñki nefesni menim yüzüme, közüme, tiysetkende ne demek istedi? Ya – Allahım, belki o nefesniñ soñki sözüni sen eşitkedirsiñ? Ayt, beyan et maña. Yağmurda sılaq pıtaqta oturğan quşçıqqa beñzep kirpigimniñ ucunda nefes dedi: - Sıqılma, sıqılma, sevin, özüñe yurtuña sevin, sevin barlığıña, barlığımızğa, onuñ (Yaradannıñ) barlığına sevin.
Yunus Qandım,  15.11.03.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (XVI)

Çoqtan berli elime qalem alıp bu defterge onuñ mañlayını tiysetmegen edim. Bugün martnıñ 16-sı. Ne içündir babamnı hatırladım. Kim bilsin, belki buña Kiyevde aprel ayında dünya yüzü körecek "Qırımtatar şiiriyet antologiyası" sebep olğandır. Anamnıñ ruhunı şad etecek bu antologiya meni tüşüncelerge daldırğanınıñ sebebi olğandır.
 Yunus Qandım, 16.03.03.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (XV)

Yarın 26.11.2001. Volınge ketem. Qırımtatar tilinde "söylenip" başlağan Lesya Ukrainkanı vatanına alıp ketem. Volın vilâyet memuriyetiniñ daveti ile yarın yolğa çıqam. Esen-aman barıp kelmekler qısmet etsin.
 Yunus Qandım, 25.11.2001

Yunus Qandım: elyazma defterinden (XIV)

22.11.2001. – tarihiy bir kün. KGİPİ (Qırım Mühendislik ve Pedagoji Enstitutın)de zemaneviy qırımtatar edebiyatından 5-nci kursqa, qırımtatar edebiyatı praktikumından 1-nci kursqa lektsiyalar oqup başladım.
Taqdirimniñ alt-üst olup ketkenini körmek ve sezmek pek meraqlı bir şey eken. Soñu hayır olsun.
 Yunus Qanım, 23.11.2001

Yunus Qandım: elyazma defterinden (XIII)

Yıl da keçip kete. Semereli, mahsuldar yıl… Türkiyede, Romaniyada, Latviyada oldum. Pek çoq yazıcılarnen körüştim. Çingiz Aytmatovnen, Muhtar Şahanovnen temaslarda bulundım. Bu körüşüvler bıltır aldığım unvandan da ziyade quvanç bağışladılar…
Şimdi antologiya üzerinde çalışam…
Bugün Qurultay açılacaq. Mıtlaqa barmalı. Diñlemeli. O menim de Qurultayım.
 Yunus Qandım, 09.11.2001.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (XII)

"İlham" 1 yaşında. 29.02.2000. – bu kün edebiyatımıznıñ tarihına kirecek bir kün oldu. Kütüphanede "İlham"nıñ fidanları" kitapçesiniñ taqdimi oldu.
U. Edemova, İ. Abduraman, B. Mambet, Şeryan Ali yaş icatkârlarımızğa oğurlı yollar tilep, çoq eyi sözler ayttılar. Sağ olsunlar. Balalarnıñ (balalar degenim ne ya!) yazğan şiirleri 11 fidannıñ yapraçıqları, canlı nefesleri maña ümüt bağışladı. Men endi ölmeycem. Eñ olmağanda olarnıñ ömürinde.
Yaş qalemdeşlerim bahtlılar. Bahtlı olsunlar. Olar bahtlı icatkâr olmalılar!..
Yunus Qandım,  01.03.2000.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (XI)

"İlhamnıñ" 7-nci oturışı oldu. Oturışta Şakir Selim iştirak etti. Gençler öz işlerini oqudılar. Elvina Bekirova, Fatime Civanova, Tair Kerimov, Seyran Suleymanov… Maşallah! Gençler ösecekler. Yaradanğa şukranlarım! Ölsem, közüm artta qalmaycaq. Bundan bir qaç yıl evel aytqan şeylerim, tahminlerim aqiqatqa çevireleyata.
Artta qattı ayaq sesleriniñ davuşını eşitem. Edebiyat öksüz qalmaz degen edim. Ayaq seslerini eşitmeknen beraber men olarnıñ qıyafetlerini de kördim… Allahım, maña biraz Daha ömür ber, olarnıñ kemalına yetken şairler olğanını köreyim. Olarnıñ yolunda meni, menim yolumda ise olarnı (olar kibi gençlerni) rastketirdiñ, olarnen beraber adımlamaq, yol ve yolculıq quvançını is etmek isteyim.
Yunus Qandım,  30.12.99.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (X)

Çoqtan berli bu defterni elime almadım. Aradan ne qadar suvlar aqıp keçti. Ne ise de defterimnen köz-közgemiz. Gece saat 2. Bilmem ne içün (hayır eyilikke olsun) Şükri Appaznı hatırladım. Cınğız Dağcınıñ mektüplerini tekrar oqup çıqtım. Edebiyat alanında atqan adımlarım gazetalarda yazılı. Ebet, men hatıralar ile yaşamaq niyetinde degilim… Lâkin men özümni nasıldır bir beyaz quyu içinde yatqan kibi duyam. Ne içün beyaz quyu? Bilmeyim. Bu duyğu meni hatta ayda bir kere kitaphanemizde yaş qalemler ile körüştigim zamanda bile bıraqmay… Yaş qalemler!.. Men olarnı samimiy bir sevgi ile sevem. Etrafımda olğanları içün degil. Olarnıñ edebiyat etrafında olğanları içün. Men ise merdivendeki bir basamaqım. Qaviy basamaq olmaq isteyim. Barsın olar yükseklerge köterilsinler… Ah, menim hoca körmek istegen, hoca qıdırğan yaş qalemdeşlerim. Men sizlerge hocalıq yapıp olamayım. Men hoca degilim. "Qarılğaçlar duası"ndaki ruştiye hocasınıñ kölgesinde bulunğan bir insanım. Eger sizlerge azaçıq olsa da yardım etip olsam, eñ bahtlı insan olacağım… Lâkin men ölgen soñ menim haqqımda difiramblar oqumañız, yalan şeyler söylemeñiz, ruhumnı incıtmañız.

Yunus Qandım, 22.06.98.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (IX)

Soñki vaqıtlarda işim pek çoq oldu. 22.02.98 Sonaqqa barıp keldik. 23.02. Hastalandım. Eski derdim qozğadı. Eki hafta tavanğa baqıp yattım. Şükürler olsun, inqiraz keçti. Kene ayaqtam. Eşref Şemi-zade bibliografiyasını tertip etmege başladım. Meraqlı ve dehşetli iş.
21.04 Mehmet Nuzhetniñ 110 yıllığına bağışlanğan çoq güzel bir tedbir oldu. Balaları, torunları, onuñ ruhuna Dubkide duva ettiler. Duada men de oldum. Ve şu haqsız unutılğan insannıñ hatıralarda ğayrıdan tirilmesine sebepçi olğanıma, yani torunı Nuzhet yaşağan soqaqqa onuñ adı berilmesinde öz vaqtında menim de iştiragim olğanına quvanam. Duvanı, oqulğan ayetlerni Allah qabul etsin.
Şu künü KGİPİ (Qırım Devlet Mühendislik ve Pedagoji enstitutı)de ilmiy-ameliy konferentsiyada çıqış yaptım. Qurşunğa tizilgen bahar nefesi astında keçken bu tedbir meni pek heyecanlandırdı.
Bugün kütüphanede M. Nuzhetniñ 110 yıllığına bağışlanğan tedbir olacaq. Oña ciddiy hazırlanmalı. O da C. Dağcınıñ 78 yıllığına (9mart) bağışlanğan tedbir kibi olacaq.
24-25.04. A. Özenbaşlığa bağışlanğan halqara ilmiy-ameliy konferentsiya bar. Anda da çıqış hazırlamalı.

 Yunus Qandım, 22.04.98.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (VIII)

Bugün (22.02.98.) Sonaqqa ketecekmiz. Çelebicihannıñ kindik qanı tamğan Sonaqqa barıp kelecem.
 Yunus Qandım, 22.02.98.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (VII)

Bugün (21.02.98.) Bağçasarayda Hansaray azbarında Hatıra mitingi oldu. Bundan tamam 80 yıl evelsi fevral 22-den 23-ke aylanır gecesi Aqyar apshanesinde müfti azretleri, milletimizniñ bayrağı ve devletini tiklegen ulu insanımız Noman efendi Çelebicihan bolşevikler tarafından qatl etilgen edi. İşte, 22 biñ qırımtatar yaşağan Bağçasaray rayonından işbu mitingge 100-130- adam keldi. Milletimizniñ bugünki yolbaşçılarından kimse yoq edi. Şanlı ecadımız bizden hesap sorağan künde, şanlı ecdatlarımıznıñ ruhlarına dualar oqup, hesap berecek künümizde başqa bir iş (millet işi, devlet işi, şahsiy iş) olurmı? Yazıcılarımız, alimlerimiz, ocalarımız, ziyalılarımız, studentlerimiz, qaydalar, qayda battılar? Qalpaq köstermege sevgen ziyalılarımız yer yarılıp yerge kirip kettilermi? Ulu ecadını añmağa unutqan millet yükselirmi? Yoq. Alçalır.

 Yunus Qandım, 21.02.98.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (VI)

Tünevin "Yıldız"nıñ aqşamı oldu. "Yıldız"nı nasıl bir meşaqatlarnen meydanğa ketirilgeni, ve "meydanğa ketirilüvde" kendi hızmetleri, qaramınlıqları haqqında çoq ayttılar. Sağ olsunlar, bar olsunlar, Çerkez Ali de, Riza Fazıl da, Üriye Edemova da, Ablâziz Veliyev de, Zakir Qurtnezir de. Merhumlar Şamil Alâdin, Ayder Osmannıñ yatqan yerleri nur-cennet olsun.
Aqiqaten de "Yıldız" bugünde bugün ve ileride de cümle ocalarımız, ediplerimiz içün qıymeti kesilmez bir el kitabıdır. "Yıldız"nıñ şimdiki muarriri ve eyyeti bunı añlaya bilseler ölip ketsem (tövbe estağfirulla) artta közüm qalmaycaq.
Yunus Qandım,  21.02.98.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (V)

Yaylanı minder, Ayudağnı yastıq etip, biraz yal almaq istedim ve tırmaştım dağğa, lâkin biri başımdan basa, biri ayağımdan tarta. Kökke qaçacaq olğan merdiven bile taacüpindan öleyazdı, onuñ tahta basamaqlarını sökip atıp, adamlar biri-birilerini basamaqlar yerine özleriday adamlardan mıhlar yasalğan çöküçlernen mıhlap, tıpqı adamlar kibi kirli, çamurlı ayaqaplarınen olarnı basa-basa kökke köterilmek isteyler… Ey, Allah, aytsa olarğa bir şey: olar anda nişleycekler, yağmur olıp yağsalar yerde ösken ot-ölenge yazıq olmaycaqmı?
Yunus Qandım,  09.08.01.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (IV)

Çıraq yandı uzaqta ve menim közlerimde öz aksini buldı, qaranlıqta eki ışıq ve onuñ aksi bir-birinen nelerdir haqqında söyleşti, dertleştiler.
 Çıraq söndi uzaqta. Lâkin közlerimde onuñ aksi sönmedi. Közümdeki ışıq qaranlıq, dört divar arasında qalğan soqur adam qollarını uzatıp, qapı arağan kibi, uzaqta söngen yerini qıdırdı. onuñ nurları "çullandı", iprandı ve ahır soñu közyaş tamçısına sürünip, kirpiklerime sarılıp qaldı.
Uzaqta, bir Daha çıraq yanmadı.(Közümde mekân bulğan ışıq kâde bir kirpiklerimniñ üstüne çıqa, ellerini siper etip, eppeyi vaqıt uzaqqa, baqıp tura. Közlerim ne qadar muqaddes olmasınlar, ışıq çıraqnı qıdıra. Ey-vah seni mekân-i ğurbet. Tañrım! Yaq şu çıraqnı. Köz ve çıraq arasında sırat köpüri tartılsın. Közümde mekân bulğan ışıq ketsin. Çıraq ketsin günâhlarınen, savaplarınen. Men oña mezaq olamayım. Tek menim közyaşımnı alıp ketmesin. O özüme kerek.
Yunus Qandım, 02.02.01.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (III)

Tañ atqance tarih materiallarını baqıp çıqtım ve teren –teren ıncındım: bugün qırımatatarı kendi tarihını yabancılarnıñ qalemi astından çıqqan yazılardan ögrene. Yabıncı ne yaza bilir edi. Velâkin bizim eskiden kelip-keçken qalem saiplerimiz, aceba, ne içün bu şeylerge (kendi elinen kendi tarihımızı yazmağa) emiyet bermediler eken? Ey, Allahım bugün bizler dünümizge ve yarınımızğa yeterli derecede emiyet bere ekenmizmi? Ne içün bizler bu qadar bir aciz zayıf ve kendi kendimize nisbeten urdumduymaz bir millet olıp qaldıq ve şay qalmaqnı kendimize munasip sayıp "burun köterip" yüremiz?
 20-21.07.2000.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (II)

Yağmur yağğanda, olarnıñ tamçılarını kim saydı ve asılında otlarnıñ ösip çıqmasında, tereklerniñ yapraqlarındaki tozlarnıñ yuvulmasında ne qadar tamçı iştirak etkenini kim saya bilir. Biz şu yağmur tamçılarımız. Biz şuvuldap yağıp ketecekmiz. Qırım yeşerecek, temizlenecek, bol nefes alacaq. Bu yeşillik, bu temizlik nesillerni ruhlandıracaq. Nesiller olar içün küreşke atlanacaq.

 09.05.99.

Yunus Qandım: elyazma defterinden (I)

İyül 8- Cafer oca vefat etti. Talebelerini, soy-sopunı, dostlarını öksüz kıaldırıp, közlerini ebediy yumdı. Öksüz ölmez örselenir bir kün ola kün körer… Seniñ yaqqan ilim-irfan ateşi bizim yüreklerimizde, menim yüregimde iç bir vaqıt sönmez. Elvida, ocam!
Yunus Qandım, 08.07.98.